به اين ترتيب حجّت عقل - اگرچه هم بديهى بود - به كلى از استقلال افتاده و ديگر ياراى دم زدن نداشت ، و به همين جهت در كتب كلامى ، به نظريات و اقوالى برمىخوريم كه نزد عقل سليم بسى مايهء تأسّف است . كمترين نتيجهء ناگوارى كه اين رويهء علمى به بار آورده اين است كه اهل هر مذهب ، اجماعات و مسلمات مذهب خودشان را ضرورى فرض كرده و ديگران را كه زير بار نظريهء مسلّمشان نمىروند ، منكر ضرورى و مبتدع قلمداد مىكنند . علم فقه اسلامى : اين فن از حيث تنوّع بحث و كثرت مسائل ، وسيع‌ترين علوم اسلامى است ، زيرا اسلام همهء اعمال بيرون از شمار ، و همهء حركات و سكنات اجتماعى و انفرادى بشر را در هر زمان و محيطى و تحت هرگونه شرايطى كه به وجود آيد ، بررسى كرده و قوانين و احكامى برايش وضع نموده است البته بحث مستوفى و كامل ، در فنى به اين وسعت و پهناورى ، به مواد علمى زيادى نيازمند است و به عبارت ديگر آيات و اخبار زيادى مىخواهد كه فقيه آنها را مواد استدلال‌هاى علمى خود قرارداده و از آنها احكام مربوطه را استنباط نمايد . متأسفانه خبر مأثور از طرق صحابه در كليه ابواب فقه ، از شمارهء بسيار ناچيز ، يعنى از چند صد حديث تجاوز نمىكند . و بسيار شگفت‌آور است اين همه تظاهر كه در صدر اسلام به نفع دين مىشده ، و اين همه ترويج كه از اصول و فروع اسلام و پيشرفت عجيب و موقعيت مهم كه علم حديث داشته و اين همه صحابه كه تا حدود دوازده هزار نفر از آنها به ضبط درآمده ، در حالى كه سمتى به جز نشر و ترويج احكام نگرفته ، و هيچ مانعى پيش‌پاى خود نداشته ، و تقريباً يك قرن سرگرم خدمات دينى بودند ، احاديث و رواياتى كه از آنان به يادگار مانده از چند صد روايت فقهى ، تجاوز نمىكند ، و روىهم رفته از هر صحابى ، چهار يا پنج حديث بيشتر در دست نيست . راستى ، اگر وضع اين وضع بود ، مردم صدر اول اسلام با آن حكومت عجيبى كه